1η Γραπτή Εργασία


Η λειτουργία του ΕΑΠ βασίστηκε στο νόμο 2552 που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το Δεκέμβριο του1997. Εκτός των άλλων καινοτομιών που περιλαμβάνει ο νόμος αυτός, ορίζεται στην παράγραφο 1α του άρθρου 2, ως βασική λειτουργική μονάδα του ΕΑΠ η Θεματική Ενότητα (ΘΕ) και στην παράγραφο 2β του ίδιου άρθρου, ότι «τα προγράμματα σπουδών που παρέχονται από τις Σχολές του ΕΑΠ συγκροτούνται από συνδυασμούς ΘΕ». Επίσης ορίζεται ότι «είναι δυνατή η κατάργηση, η μετονομασία και η συγχώνευση των ΘΕ όπως και η δημιουργία νέων ΘΕ».
1) Εντοπίστε που διαφοροποιείται το ΕΑΠ από τα άλλα συμβατικά Πανεπιστήμια όσον αφορά τις παραγράφους 1α και 2β του άρθρου 2 του νόμου 2552/97
2) Αναλύστε τη σχέση των Θεματικών Ενοτήτων με το αρθρωτό σύστημα
3) Εξηγείστε τους λόγους που οδήγησαν:
α) στην ίδρυση του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου
β) στις καινοτομίες των παραγράφων 1α και 2β του άρθρου 2 του νόμου 2552/97.
Η ανάπτυξη του θέματος αυτού θα πρέπει να μην υπερβαίνει τις 1.500 λέξεις.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το τέλος του 20ου αι.. σηματοδοτήθηκε από μεγάλες αλλαγές στον οικονομικό, επιστημονικό και τεχνολογικό τομέα. Οι συνεχείς οικονομικές εξελίξεις , οι κοινωνικές ανακατατάξεις αλλά και η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη , οδήγησαν στη δημιουργία μιας νέας δυναμικής για την εκπαίδευση και την κατάρτιση αναγκάζοντας τον σύγχρονο άνθρωπο σε δια βίου εκπαίδευση και επιμόρφωση σε θέματα που έχουν άμεση σχέση με το αντικείμενο της εργασίας του.
Με την εργασία αυτή θα διερευνήσουμε τους λόγους που οδήγησαν στην ίδρυση ανοικτού πανεπιστημίου στη χώρα μας, θα εντοπίσουμε πού διαφοροποιείται το ΕΑΠ από τα άλλα συμβατικά πανεπιστήμια, όσον αφορά τις παραγράφους 1α και 2β του άρθρου 2, που ορίζει τη θεματική ενότητα ως βασική λειτουργική μονάδα του εκπαιδευτικού συστήματος του ΕΑΠ , ( παρ.1α ) και ότι «τα προγράμματα σπουδών που παρέχονται από τις Σχολές του ΕΑΠ συγκροτούνται από συνδυασμούς ΘΕ»…και «είναι δυνατή η κατάργηση, η μετονομασία και η συγχώνευση των ΘΕ όπως και η δημιουργία νέων ΘΕ». ( παρ. 2β )
Θα αναλύσουμε τη σχέση των θεματικών ενοτήτων με το αρθρωτό σύστημα και τέλος θα εξηγήσουμε τους λόγους, που υπαγόρευσαν τις καινοτομίες των παραγράφων 1α και 2β.


1) ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΕΑΠ ΚΑΙ ΣΥΜΒΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥΣ 1Α ΚΑΙ 2Β

ΠΟΥ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΤΟ Ε.Α.Π.
Τα ανοιχτά συστήματα εκπαίδευσης ως φιλοσοφία εστιάζοντας στη δημιουργία εκπαιδευτικών ευκαιριών και ελεύθερης πρόσβασης με βασικό εργαλείο τη χρήση της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αποτελούν μια αξιόπιστη εναλλακτική επιλογή έναντι των παραδοσιακών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης για διαρκή εκπαίδευση. (Βεργίδης, Λιοναράκης 1998, 1999).
Το ΕΑΠ, που ο Νόμος για τη λειτουργία του (2552) ψηφίστηκε το 1997 (ΦΕΚ 266/24-12-1997), ( όπως τροποποιήθηκε από το αρθ. 14 του Ν. 2817/2000*, από το αρθ. 3 του Ν. 3027/2002** & από το αρθ. 13 του Ν. 3260/2004*** ) είναι Ν.Π.Δ.Δ., αυτοτελές και αυτοδιοικούμενο και ήλθε να καλύψει την ανάγκη για διαρκή εκπαίδευση στο πεδίο της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης της χώρας μας.
Βασική λειτουργική μονάδα του ανοικτού Πανεπιστημίου είναι η θεματική ενότητα (Θ.Ε.), η οποία καλύπτει ένα διακεκριμένο γνωστικό αντικείμενο σε προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό επίπεδο, η διάρκεια διδασκαλίας της είναι δέκα μήνες και η ύλη της καλύπτει τρία εξαμηνιαία μαθήματα. Το Ε.Α.Π. συγκροτείται από τέσσερις Σχολές, οι οποίες συνδυάζουν με πολλούς τρόπους τις Θ.Ε. δημιουργώντας προγράμματα σπουδών. Με απόφαση του Υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, ύστερα από γνώμη της Συγκλήτου του ΕΑΠ, μπορούν να δημιουργούνται, να καταργούνται , να μετονομάζονται ή και να συγχωνεύονται ΘΕ των Σχολών. Δεν επιτρέπεται η δημιουργία μίας ΘΕ με το ίδιο γνωστικό αντικείμενο σε περισσότερες από μία Σχολές. Καθώς δεν υπάρχουν Τμήματα, μία Σχολή, παρακολουθώντας τις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες για μόρφωση, επιμόρφωση και κατάρτιση, μπορεί να καταργεί παλιά και να δημιουργεί νέα προγράμματα σπουδών, ανασυνδυάζοντας Θ.Ε., καταργώντας ορισμένες παλιές και αναπτύσσοντας κάποιες νέες. (Βεργίδης, Λιοναράκης 1998,1999).

ΠΟΥ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΤΑ ΣΥΜΒΑΤΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

Βασικοί νόμοι που διέπουν τη λειτουργία των A.E.I είναι οι νόμοι 1268/82 και ο νόμος 2083/92. (Ν. 1268/82 (ΦΕΚ 87 τ.Α΄), Άρθρο 24) (Οδηγός σπουδών Θεολογικής Ε.Κ.Π.Α.).
Με το νόμο 1268 επήλθε γενική αναδιάρθρωση των δομών όλων των πανεπιστημίων, με την ανάδειξη του τμήματος ως βασικής ακαδημαϊκής μονάδας.
Τα παραδοσιακά τριτοβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα ακολουθούν το κλασσικό σύστημα αντί του αρθρωτού που ακολουθεί το Ε.Α.Π.
Κάθε A.E.I. αποτελείται από σχολές που καλύπτουν ένα σύνολο συγγενών επιστημών και διαιρούνται σε τμήματα. Το Τμήμα αποτελεί τη βασική ακαδημαϊκή μονάδα του ιδρύματος, το οποίο και παρέχει το πτυχίο ή δίπλωμα, μεταπτυχιακό δίπλωμα και διδακτορικό. Σε κάθε τμήμα αντιστοιχεί ένα πτυχίο ή δίπλωμα καθώς και ένας πολύ μικρός αριθμός μεταπτυχιακών διπλωμάτων ειδίκευσης, για την απόκτηση των οποίων είναι απαραίτητο ο φοιτητής να παρακολουθήσει επιτυχώς έναν αριθμό εξαμηνιαίων μαθημάτων, υποχρεωτικών και επιλογής. Τα τμήματα υποδιαιρούνται σε τομείς. Κάθε τομέας συντονίζει τη διδασκαλία μέρους του γνωστικού αντικειμένου του τμήματος που αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο πεδίο της επιστήμης. (Οδηγός σπουδών Α.Π.Θ.)
Έτσι το εξαμηνιαίο μάθημα συνιστά τη βασική λειτουργική μονάδα του συστήματος.
Ένα τριτοβάθμιο ίδρυμα, που ακολουθεί το κλασικό σύστημα, αποτελείται από σχολές με ελάχιστες αρμοδιότητες, που σε πολλές περιπτώσεις διατηρούνται μόνο για ιστορικούς λόγους. Υπάρχει λοιπόν μία αντιστοιχία ανάμεσα στο τμήμα και στο συγκεκριμένο πτυχίο που θα πάρει ο σπουδαστής. Οι δυνατότητες συνδυασμού των εξαμηνιαίων μαθημάτων σε αντίθεση με την ανοικτή εκπαίδευση είναι ελάχιστες όπως και η ευελιξία των παραδοσιακών συστημάτων. ( Βεργίδης, Λιοναράκης, 1998, 1999).





2) ΑΝΑΛΥΟΝΤΑΣ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΑΡΘΡΩΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Ένα από τα ιδεώδη των ανοικτών συστημάτων εκπαίδευσης είναι η δυνατότητα του φοιτητή να διαμορφώνει μόνος του τη μορφωτική του φυσιογνωμία. (Βεργίδης, Λιοναράκης, 1998, 1999).
Αυτό επιτυγχάνεται με το σπονδυλωτό ή αρθρωτό σύστημα (modular system), που συνιστά ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά «εργαλεία» του Ε.Α.Π. και μπορεί εύκολα να μεταβάλλεται, ανάλογα με τις εκάστοτε κοινωνικές και μορφωτικές ανάγκες. Σχεδιάζεται κατά τέτοιο τρόπο ώστε να καλύπτει πλήρως ένα γνωστικό αντικείμενο σε προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό επίπεδο. Κατά κανόνα η Θ.Ε. αποτελεί ένα ολοκληρωμένο διεπιστημονικό γνωστικό πεδίο, το οποίο αντιστοιχεί σε τρία εξαμηνιαία μαθήματα και η διάρκεια της διδασκαλία της είναι συνήθως ένα ακαδημαϊκό έτος ( Βεργίδης, Λιοναράκης, 1998 ,1999).Σύμφωνα με το αρθρωτό σύστημα , μια Θ.Ε. μπορεί να χρησιμοποιείται για τη δημιουργία περισσότερων του ενός προγράμματος σπουδών, καθώς επιτρέπει στους φοιτητές να συνδυάζουν Θ.Ε., δημιουργώντας οι ίδιοι με ευελιξία όχι μόνο κάθετα αλλά και οριζόντια προγράμματα σπουδών με εγκάρσια πρόσβαση (Λιοναράκης,1999).Οργανώνονται νέα προγράμματα σπουδών σε πτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο που είναι πιο κοντά στην αγορά εργασίας και στα μεταπτυχιακά κενά πολλών ειδικοτήτων. (Λιοναράκης ,1999).
3) ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΛΟΓΩΝ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΑΝ:
α) ΣΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΕΑΠ
β) ΣΤΙΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ 1Α ΚΑΙ 2Β .

Α) ΠΩΣ ΠΡΟΕΚΥΨΕ Η ΑΝΑΓΚΗ ΙΔΡΥΣΗΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΝΟΙΚΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Η ανοιχτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση δεν αποτελεί βελτίωση ή προσθήκη στο υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα , αλλά μια εναλλακτική εκπαιδευτική παρέμβαση (Λιοναράκης,1999) που στόχευε από την πρώτη στιγμή της θεσμοθέτησής της στην παροχή ίσων ευκαιριών και στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού σε όλες του τις διαστάσεις ( οικονομικές, γεωγραφικές, κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές).
Οι οικονομικές εξελίξεις, οι κοινωνικές ανακατατάξεις και η ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας σε παγκόσμιο, ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο αποτέλεσαν τους κυριότερους λόγους για την ίδρυση του ΕΑΠ.
Συγκεκριμένα:
Στην Ευρώπη η προώθηση της ανοικτής και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ήταν αποτέλεσμα επιλογών και αποφάσεων που πάρθηκαν κυρίως από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα (Commission ,1991), προκειμένου η τότε Ε.Ο.Κ. να προσαρμοστεί στα δεδομένα ενός διεθνοποιημένου και αργότερα ενός παγκοσμιοποιημένου περιβάλλοντος. Οι αποφάσεις αυτές προκάλεσαν την εκπόνηση πολιτικών στην Ελλάδα, που οδήγησαν στην ίδρυση του Ε.Α.Π. (σύμφωνα με την άποψη του Durkheim ένα συγκεκριμένο κοινωνικό φαινόμενο μπορεί να εξηγηθεί με την προοπτική ότι αποτελεί προϊόν άλλων κοινωνικών φαινομένων (Durkheim, 1978).
Η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ δημιούργησε νέες ανάγκες και απαιτήσεις , καθώς έπρεπε να προσαρμοστεί στο νέο διεθνές περιβάλλον , να υπερβεί τις ασυμβατότητες στους τομείς της οικονομίας, της εκπαίδευσης και της κοινωνίας και να αντεπεξέλθει στις συνθήκες διεθνοποίησης της οικονομίας και του ανταγωνισμού.
Οι πιέσεις για την ίδρυση Ανοικτού Πανεπιστημίου ήταν έντονες.
Συνεπώς η Ανοικτή εκπαίδευση στην Ελλάδα αποτέλεσε παράγωγο πολιτικών επιλογών αλλά και συνιστώσα μιας πορείας εκσυγχρονισμού προς όλα τα επίπεδα. (Κουστουράκης «κ.συν.» 2006).
Ο εκσυγχρονισμός της οικονομίας στη χώρα μας, η μαζική είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας, ,αλλά και η ανάπτυξη των υπηρεσιών (ιδιαίτερα του τουρισμού), απαίτησαν τη συνεχή εκπαίδευση των εργαζομένων μέσα από ευέλικτα σχήματα εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Στον κοινωνικό τομέα, η αλλαγή στη δομή της οικογένειας, ο νέος ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία, η γήρανση του εργατικού δυναμικού της χώρας και η προσπάθεια διατήρησης των δεσμών του ελληνισμού της διασποράς με την πατρίδα δημιούργησαν την ανάγκη επαναπροσδιορισμού και διεύρυνσης των εκπαιδευτικών θεσμών.
Τέλος, στον επιστημονικό και τεχνολογικό τομέα, η απαξίωση των γνώσεων σε σύντομο χρονικό διάστημα, ο αργός ρυθμός ανανέωσης του επιστημονικού και εργατικού δυναμικού, καθώς και η αύξηση της ανεργίας ειδικότερα στους ανειδίκευτους εργαζόμενους οδηγούσαν στην ανάπτυξη εκπαιδευτικών συστημάτων που θα εξασφάλιζαν διαρκή επιμόρφωση και ενημέρωση (Βεργίδης, Λιοναράκης 1999).
Το Ανοικτό Πανεπιστήμιο αποτελεί μία αξιόπιστη και φερέγγυα επιλογή επιμόρφωσης και κατάρτισης σε τομείς ευρύτερους.




Β) ΛΟΓΟΙ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΗ ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΣΗ ΤΩΝ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΩΝ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ 1Α ΚΑΙ 2Β.

Σύμφωνα με τον Race (1999), οι κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις υπαγορεύουν πλέον την προσφορά εκπαιδευτικών ευκαιριών από απόσταση. Η κοινωνία μας βιώνει πλέον την εποχή της έντασης της γνώσης και της πληροφορίας (Μαυρογιώργος ,1993).
Με άξονα αφενός μεν το ιδεώδες της Ανοικτής εκπαίδευσης για δυνατότητα του φοιτητή να διαμορφώνει μόνος του τη μορφωτική του φυσιογνωμία και αφετέρου την αδυναμία των παραδοσιακών συστημάτων εκπαίδευσης να ανταποκριθούν στις νέες ανάγκες, το Ε.Α.Π. αντιλαμβανόμενο την μορφωτική, αναπτυξιακή και εθνική αναγκαιότητα θεσμοθέτησε τις καινοτομίες των παρ. 1α και 2β του άρθρου 2. (Βεργίδης, Λιοναράκης, 1999)
Συγκεκριμένα η παρ.1α ορίζει τη Θ.Ε. ως βασική λειτουργική του μονάδα και η παρ.2β ορίζει ότι τα προγράμματα σπουδών που παρέχονται από τις Σχολές του ΕΑΠ συγκροτούνται από συνδυασμούς ΘΕ και ότιείναι δυνατή η κατάργηση, η μετονομασία και η συγχώνευση των ΘΕ όπως και η δημιουργία νέων ΘΕ.
Αυτό οδήγησε τον εκπαιδευόμενο από το μονοδιάστατο και συγκεντρωτικό τύπο πτυχίου των συμβατικών πανεπιστημίων στη πολυμορφικότητα των πτυχίων του Ανοικτού Πανεπιστημίου.

Ειδικότερα, ερευνώντας τους λόγους που οδήγησαν στη θεσμοθέτηση αυτών εστιάζουμε στα παρακάτω:
 Στο όραμα του Ε.Α.Π. για ριζική αναδιαμόρφωση των τυπικών εκπαιδευτικών διαδικασιών προωθώντας τη διεπιστημονική προσέγγιση και την ολιστική γνώση, γνώσης βασισμένης στον άνθρωπο (Σύνοδος Υπουργών Παιδείας των χωρών της Ε. Ε Παρίσι., Οκτώβριος, 2003)
 Στη ραγδαία εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας που οδηγούν στη σταδιακή απαξίωση των γνώσεων του ανθρώπου. (Βεργίδης, Λιοναράκης 1999).
 Σύμφωνα με τους Μουζέλη, 1997; Psacharopoulos,1993; Πυργιωτάκη,1992; (όπ. αναφ. στον Κουστουράκη, 2006), στην αδυναμία των συμβατικών τύπων των δημόσιων πανεπιστημίων που με τον ανελαστικό, δύσκαμπτο και συγκεντρωτικό τους χαρακτήρα, δεν μπόρεσαν να παρακολουθήσουν αυτές τις εξελίξεις, με αποτέλεσμα να αποσυνδεθούν οι πανεπιστημιακοί τίτλοι από την εξεύρεση θέσης εργασίας και να αυξηθεί το ποσοστό ανεργίας , πλήττοντας κυρίως τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα.(σελ.46)
 Το Ε.Α.Π στοχεύοντας στον εμπλουτισμό, στην εμβάθυνση των γνώσεων και στη δημιουργία νέων κατευθύνσεων( νεωτερικότητα του αντικειμένου), με τις καινοτομίες αυτές, προσφέρει σπουδές προσαρμοσμένες στις επιδιώξεις του φοιτητή αφενός και στις ανάγκες της αγοράς εργασίας από την άλλη, καλύπτοντας κοινωνικές και μορφωτικές ανάγκες.(Ενημερωτικό κείμενο για τη δομή, τη λειτουργία και τις Σπουδές στο Ε.Α.Π., 2000).


ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Διεθνείς αλλά και εσωτερικές εξελίξεις στις κοινωνικοοικονομικές δομές, οδήγησαν στην ίδρυση του Ε.Α.Π. και στη θεσμοθέτηση μεταξύ άλλων και των καινοτομιών 1α και 2β του άρθρου 2, του νόμου 2552/1997, προκειμένου να καλυφθούν οι εκπαιδευτικές και επιμορφωτικές αναγκαιότητες που είχαν προκύψει από το δύσκαμπτο και ανελαστικό πρόγραμμα σπουδών των συμβατικών πανεπιστημίων της χώρας μας. Το πόσο αποτελεσματικά θα είναι τα νεοεισαχθέντα εκπαιδευτικά δεδομένα του Ε.Α.Π., θα αποτελέσει μια ενδιαφέρουσα πρόκληση για αναζήτηση και εμβάθυνση.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ελληνόγλωσσεςαναφορές

Βεργίδης, Δ., Λιοναράκης, Α., Λυκουργιώτης, Β., Μακράκης, Β., Ματραλής, Χ. (1998 ,1999) <<Ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση- Θεσμοί και λειτουργίες >>Τόμος Α, Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
Ενημερωτικό κείμενο για τη δομή, τη λειτουργία και τις Σπουδές στο Ε.Α.Π., Πάτρα 2000
Θεμέλης. Σ, (2001) <<Η συμβολή της Ανοικτής και εξ αποστάσεως Εκπαίδευσης στην Παροχή Ίσων Ευκαιριών στην Εκπαίδευση και στην Καταπολέμηση του Κοινωνικού Αποκλεισμού >>, Στα πρακτικά του 1ου Πανελληνίου Συνεδρίου στην Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση 25-27 Μαΐου 2001 , Πάτρα.

Κοστουράκης, Γ. (Επιμ. Λιοναράκη) (2006) <<Ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση>>, Αθήνα: Προπομπός.

Λιοναράκης, Α. (1999) <<Εξ αποστάσεως και συμβατική εκπαίδευση: συγκλίνουσες ή αποκλίνουσες δυνάμεις; >> στο <>,CNED
Μαυρογιώργος, Γ. (1993) <<Εκπαιδευτικοί και αξιολόγηση.>> Αθήνα: Σύγχρονη Εκπαίδευση.
Ν. 1268/82 (ΦΕΚ 87 τ.Α΄), Άρθρο 24
Ν. 2083/92 (ΦΕΚ 159 τ. Α΄) Άρθρο 10-12 <<Εκσυγχρονισμός των Ανωτάτης Εκπαίδευσης>>
Οδηγός σπουδών Α.Π.Θ Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο:
http://www.auth.gr/students/guidebooks/resources/guidebook06-greek.pdf (1/11/2007)
Οδηγός σπουδών Θεολογικής ΕΚΠΑ Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.soctheol.uoa.gr/theologia/files/1.pdf (1/11/2007)


Ξενόγλωσσες αναφορές

Durkheim, E. (1978) Οι κανόνες της κοινωνιολογικής μεθόδου/ Μτφ. Λ.Μ. Μουσούρου. Αθήνα: Gundemberg
EuropeanCommission (2001). Implementing a new open method of coordination. Bulletin EU3-2000 Conclusions οf the Presidency (17 /23).
Race, P. (1999) Το εγχειρίδιο της Ανοιχτής Εκπαίδευσης. ( Ελ. Ζέη, Μετάφρ.). Αθήνα: Μεταίχμιο